Aşağıdaki portreye bir bakalım. Gözünüze çarpan ilk şey nedir?
Şimdi bir de şu aşağıdaki portreye bakalım. Aynı portrenin elde işlenmiş siyah beyaz baskısı. Verdiği duyguda bir farklılık görüyor musunuz?
İşte bu yazı, bu ince farkla ilgili.
renk neyi,
siyah beyaz kimi anlatır
Renk, portreye detay katar. Duvarın sarısını, gömleğin rengini hemen fark ederiz. Araştırmalar, rengin akılda o anın hatırasıyla birlikte saklandığını söylüyor. Yani renk, fotoğrafı bir yere ve belirli bir tarihe bağlar. Belki bu yüzden renkli bir fotoğraf gördüğümüzde “Bu ne zaman çekildi?” diye merak ederiz. Zihnimizde renk ile tarih arasında bir bağlantı vardır.
Ama rengi portreden çıkarınca tuhaf bir şey olur. Gömlek de duvar da yalınlaşır; renklideki gibi bas bas bağırmazlar. Portredeki kadın, 2013'te o noktada ayakta duran biri olmaktan çıkar ve birden duvardaki ailenin bir parçası hâline gelir. Artık “Bu ne zaman çekildi?” diye sorma isteği duymayız.
Psikologlar bunu deneylerle araştırdıklarında ilginç bir sonuca varmışlar. Renk olmayınca küçük detayları değil, bütünü görüyoruz.
Yani renkli bir fotoğraf bize ağaçları tek tek gösterirken, siyah beyazda ağaçları değil, ormanı görüyoruz.
nostalji mi, yalınlık mı?
Kimilerine göre siyah beyaz fotoğraflara olan ilgi, nostaljiden kaynaklanır. Peki gerçekten öyle mi? Kısmen. Hepimizin eski aile fotoğraflarının çoğu siyah beyaz olduğu için zihnimiz gri tonları geçmişle bağdaştırır: dedelerimizle, ninelerimizle, eski albümlerle, solmuş çerçevelerle.
Ama nostalji her şeyi bütünüyle açıklayamıyor. Siyah beyaz portrelerde göründüğünden çok daha derin bir şey var.
Örnek olarak aşağıdaki siyah beyaz portreye bakın. Portrede renk olmayınca dikkatinizi dağıtacak hiçbir detay yok. Ne bir desen var, ne de göze batan bir duvar rengi. Yalnızca kadının yüzündeki çizgiler ve gözlerindeki o bakış.
İşte siyah beyaz portrenin farkı bu:
o kişinin o andaki ruh hâlini görmemizi sağlıyor.
bir düğmeyle olmuyor
Bazılarınız, telefonla çektiğiniz renkli fotoğrafları siyah beyaza çevirmek için uygulamalardaki “monokrom” özelliğini kullanıyorsunuzdur. Üzülerek söyleyeyim: bu, gerçek bir siyah beyaz fotoğraf değildir. Siz de fark etmişsinizdir; nedense istediğiniz duyguyu vermez.
Telefon teknolojisi ne kadar gelişirse gelişsin, gerçek bir siyah beyaz portreyi telefonda yapmanın, telefonda yağlı boya tablo yapmak kadar imkânsız olduğuna inanıyorum. Gerçek bir siyah beyaz portre, bir telefonun verebileceğinden çok daha fazlasını ister.
Yazının başındaki iki portreye yeniden bakın. Siyah beyaz olanda duvar koyulaştırılmış, fincanlar ve dolap gölgeye gömülmüş, yüzü ve elleri ise aydınlatılmış. Renkli versiyonuna baktığınızda böyle bir şey yok, değil mi? Buna baskı sanatında yakma ve kısma denir. Amaç, bazı yerleri koyulaştırıp bazılarını açarak gözünüzü yönlendirmek ve hikâyeyi anlatmaktır. Gördüğünüz her karanlık ve aydınlık bölge bilinçli olarak yapılmıştır.
İşte bu yüzden siyah beyaz baskı, başlı başına bir sanattır. Karanlık odada doğmuş bir zanaattır: tek bir kareyle hikâye anlatmak. Bu işte ustalaşmak yıllar alır.
tercih meselesi
Renkli mi, yoksa siyah beyaz mı? Her fotoğrafçı bu tercihi farklı yapar. Aynı odada duran iki fotoğrafçı, bambaşka iki fotoğraf çıkarabilir. Bu işte tek bir kural vardır; o da belli bir kuralın olmamasıdır. Çünkü önemli olan, geride bırakmak istediğiniz duygudur. İşte hem fotoğrafçılığı hem de baskı ustalığını sanat yapan da budur.
Mesela aşağıdaki portre renkli olsaydı hoş bir enstantane olurdu. Ama eski usulle basılınca bir anıya dönüşüyor.
ustalar ne demiş?
Siyah beyaz mı yoksa renkli mi? Bu, fotoğrafçılar dünyasında en uzun süredir tartışılan konulardan biri. Meşhur fotoğrafçılardan Henri Cartier-Bresson renkli fotoğrafı hiç sevmezdi. Robert Frank, “siyah ve beyaz, fotoğrafın renkleridir” diye yazmıştı. Don McCullin ise siyah beyaz bir dünyada yaşamadığımızı kabul eder, ama ekler: “Siyah beyaz bir fotoğrafı bir kez gördünüz mü, aklınızdan çıkmaz.”
renkli mi,
siyah beyaz mı?
Kanımca bu sorunun tek bir doğru cevabı yok. Ama şurası kesin ki siyah beyaz bir portre çoğu zaman duyguyu daha iyi yansıtır. Ender durumlarda hikâyenin anlaşılması için portrenin renge ihtiyacı olabilir. Deneyimli bir fotoğrafçı, deklanşöre bastığı anda fotoğrafın bitmiş hâlini gördüğü için bu kararı ona bırakmakta fayda var.
duvarınız için bir portre
Duvarınızda asılı, yılların eskitemeyeceği duygularla yüklü ve her baktığınızda sizi gülümsetecek bir portre istiyorsanız bana yazın.
